Pamięci Dobrolubowa
W 1864 roku napisał poeta wiersz programowy Pamięci Dobrolubowa oraz utwór Kolej żelazna, dotyczący "historycznej" budowy kolei żelaznej między Petersburgiem a Moskwą w latach 1843- 1851, zwanej wtedy koleją "Nikołajewską". Budowa była prowadzona w warunkach gorzej niż 11 prymitywnych. Utwór, przedłożony do cenzury,nie uzyskał aprobaty, natomiast w odpowiedzi Niekrasow otrzymał ostrzeżenie, ukazał bowiem prawdziwych budowniczych - chłopów, a nie hrabiego Kleinmichela, ówczesnego ministra resortu komunikacji.
Jest rzeczą bezsporną, iż żaden z poetów rosyjskich drugiej połowy XIX wieku nie zdobył za życia takiej sławy i, zarazem, nie wzbudził ku sobie tyle nienawiści co właśnie Niekrasow. On to jeden z pierwszych dostrzegł narodziny rosyjskiej klasy robotniczej, trud człowieczy - moralny i fizyczny trud proletariusza i chłopa. Wrogowie zarzucali mu "zaśmiecanie poezji" tematyką "niegodną" słowa rymowanego: opiewanie nędzy upadłych kobiet, zginającego się pod jarzmem pańszczyźnianej pracy chłopstwa, bezdomnych dzieci, włóczęgów bez dachu i nazwiska, ko-biet-żołnierek itd. To Niekrasow właśnie demokratyzował, rewolucjonizował i uczłowieczał poezję, trafiając bezbłędnie do serc ludzkich. Sława, popularność, miłość do poety ludu, poety "zemsty i smutku", przyszła sama, przyszła spontanicznie. Dlatego bez wahania można porównać go z wielkim Szewczenką. "Karząca lira" Niekrasowa dźwięczała nieomylnie chęcią służenia narodowi, a obraz działacza rewolucji i społecznika jest jednym z głównych tematów twórczości poety. Najpełniejszym tego wyrazem jest wielki epos ludowy, w którym mistrzowsko wyraził mękę i ból
ludzki, miłość do człowieka, wiarę w jaśniejszą przyszłość (Grisza Dobroskłonow). Jego poezję można nazwać poezją wewnętrznego piękna, poezją dnia powszedniego, trudnego i pracowitego, ale tchnącego optymistyczną wiarą w jutro.
Złożyłem narodowi lutnię swą w zapale,
A kto wie, czy nie umrę nie znany mu wcale.
Lecz mu służyłem. Umrzeć będę mógł w spokoju.
Gdy triumfalną pieśń śpiewają syte szuje, Wskazywać im na lud, co cierpi i głoduje, Po stronie uciśnionych stać w nierównym sporze, Jakąż godniejszą służbę lutnia pełnić może?
Te głębokie słowa powiedział patrząc prosto w oczy swym nieprzyjaciołom. Są one wyjęte z wiersza Elegia, napisanego w roku 1874, na trzy lata przed śmiercią poety. W wierszu tym zadaje on sobie pytanie: "Naród jest wolny. Tak. Ale czy jest szczęśliwy?". Jego słowa: "każdy niech ruszy w bój, nie myśląc o wyniku" niedwuznacznie wskazują drogę wyzwolenia z tyranii, drogę niełatwą, szczególnie w czasach nasilenia terroru carskiego w drugiej połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia.
Całkowite zaangażowanie poety w sprawę służenia narodowi potwierdzają również obrazy poetyckie Gogola, Bielińskiego, Czernyszewskie-go, Dobrolubowa, Szewczenki, Pisariewa i innych, którym Niekrasow poświęcił przejmujące strofy.
Ci przodujący ludzie swojej epoki, nauczyciele narodu, stali się dla pisarza uosobieniem wielkich i szczytnych ideałów, wzorcem do naśladowania. Oto dlaczego poezja Niekrasowa jest poezją obywatelską, świadomą poezją czynu i walki o wszystko, co piękne i wzniosłe. Autor Saszy, o ile był oddany bez granic ludziom podzielającym jego zasady, o tyle nie znał litości i pobłażania dla swych przeciwników, różnych lizusów, sprzedawczyków własnej godności, łajdaków zdolnych do każdej podłości. Wierzył z całą mocą w naród. Wierzył w jego odrodzenie:
Nie jest martwa ta natura I nie zginie kraj, gdzie lud Wyprowadza z dołu w górę Tylu głośnych z wielu cnót, Tylu z lotem dusz wysokim, Gdzie szlachetność, dobro trwa Pośród tępych, z chłodnym okiem I puszących się co dnia.
